Historia Wiązowny – co mówi o miejscu, w którym zamieszkasz
Historia regionu nie zastąpi dobrego dojazdu, szkoły ani sklepu. Może jednak zdecydować o czymś trudniejszym do zmierzenia: czy miejsce wydaje się anonimowe, czy ma własną tożsamość. To ważne szczególnie wtedy, gdy przeprowadzasz się z dużego miasta do mniejszej miejscowości. Wiązowna ma centrum, które nie powstało wokół jednej nowej inwestycji. Są tu instytucje publiczne, targowisko, dom kultury, zieleń i ślady dawnej zabudowy rezydencjonalnej. Najbardziej charakterystycznym z nich jest pałac stojący w centrum miejscowości.
Skąd się wziął pałac w Wiązownie?
Wiązowna jest wymieniana w źródłach już w XV wieku, początkowo jako własność książęca. Później przechodziła z rąk do rąk: Radzymińscy, Opalińscy, a od połowy XVII wieku Lubomirscy.
Właściwy pałac powstał pod koniec XVIII wieku dla Marii Karoliny z Lubomirskich Radziwiłłowej. Zbudowano go na skarpie nad doliną rzeki Mieni, a wokół – równocześnie z budową – założono park krajobrazowy w stylu angielskim. Autorstwo założenia pałacowo-ogrodowego przypisuje się Szymonowi Bogumiłowi Zugowi, jednemu z najważniejszych architektów polskiego klasycyzmu. Temu samemu twórcy przypisuje się również klasycystyczny kościół w Wiązownie, wzniesiony z fundacji Marii z Lubomirskich Radziwiłłowej.
Za czasów Lubomirskich rezydencja pełniła funkcję letniego salonu pod Warszawą – bywali tu ludzie nauki i sztuki. Dwieście lat później okolica znów przyciąga Warszawiaków, tyle że z innych powodów.
Pałac Lubomirskich, Nojmanów czy Neumanów – skąd różne nazwy?
Obie nazwy odnoszą się do różnych etapów historii tego samego miejsca. Lubomirscy byli związani z osiemnastowiecznymi początkami rezydencji. Nazwa „Pałac Neumanów” nawiązuje natomiast do Szymona Neumana, który został właścicielem majątku na początku XX wieku i w 1905 roku przebudował pałac na swoją letnią rezydencję.
Książę Józef Poniatowski w Wiązownie – wydarzenia z 1809 roku
W 1809 roku, w czasie wojny polsko-austriackiej, pałac w Wiązownie pełnił funkcję kwatery Naczelnego Wodza Wojska Polskiego, księcia Józefa Poniatowskiego. Stąd 6 maja 1809 roku ogłoszono odezwę „Do Polaków w zaborze austriackim”.
To rzadka sytuacja, gdy w podwarszawskiej miejscowości można wskazać konkretny budynek i konkretną datę z podręcznika historii.
Neumanowie, letnisko i filmowe plenery pałacu
W XIX wieku majątek wielokrotnie zmieniał właścicieli – byli wśród nich baronowie von Maltzan, hrabia Tadeusz Mostowski i kolejni dzierżawcy. Dobra ziemskie rozparcelowano w latach 1864–1877.
Od lat osiemdziesiątych XIX wieku aż do połowy XX zespół pałacowo-parkowy był letniskiem warszawskich przemysłowców: Szlenkierów i Neumanów. Szymon Neuman przebudował pałac w 1905 roku w stylu eklektycznym, urządzając w nim letnią rezydencję – dlatego w lokalnych publikacjach spotkasz też nazwę „pałac Neumanów”.
W dwudziestoleciu międzywojennym park i pałac stały się planem filmowym. Kręcono tu ekranizację „Trędowatej” Heleny Mniszkówny oraz „Ułana księcia Józefa”. W okolicy bywali ludzie, których nazwiska zna każdy: Jan Kiepura, Maria Dąbrowska, Zofia Kossak-Szczucka, Władysław Reymont.
Urząd Gminy Wiązowna mieści się w dawnym budynku administracyjnym majątku, wzniesionym dla rządcy i pracowników.
Pałac w Wiązownie dzisiaj – czy można go zwiedzać?
Wojna, dziesięciolecia intensywnej eksploatacji (mieściły się w nim między innymi ośrodek zdrowia i placówki szkolne) oraz lata bez remontu zrobiły swoje. Pod koniec lat 90. XX wieku posiadłość wróciła w ręce spadkobierców Neumanów i pozostaje własnością prywatną, objętą ochroną konserwatora zabytków. Obecnie jego rola jest bardziej krajobrazowa i symboliczna. Stara bryła, parkowe otoczenie i sama świadomość historii odróżniają centrum Wiązowny od miejsc, które rozwinęły się wyłącznie jako nowa zabudowa mieszkaniowa. Dla jednych będzie to detal, dla innych – element, który buduje klimat i prestiż miejscowości.
Co obejrzeć w okolicy – trasa na jedno popołudnie
Jeśli masz kilka wolnych godzin, w Wiązownie i najbliższej okolicy bez trudu zaplanujesz trasę na spacer, wycieczkę rowerową lub krótkie zwiedzanie. Po drodze można zobaczyć miejsca związane z historią miejscowości, przejść się nad Mienią, zajrzeć na targowisko albo ruszyć dalej w stronę Świdra i Mazowieckiego Parku Krajobrazowego.
- Pałac i teren dawnego założenia parkowego.
- Kościół pw. św. Wojciecha – klasycystyczna świątynia z 1788 roku, zaprojektowana przez Szymona Bogumiła Zuga i ufundowana przez Marię z Lubomirskich Radziwiłłową. Jest jednym z najważniejszych zachowanych zabytków historycznego centrum Wiązowny.
- Dolina rzeki Mieni – to nad nią zaplanowano dawny park. Dobre miejsce na spacer z dzieckiem po okolicy.
- Targowisko „Mój Rynek” przy ul. Lubelskiej 33a – jeśli trafisz na środę lub sobotę, wracasz z zakupami. Piszemy o nim tutaj: Mój Rynek w Wiązownie.
- Mazowiecki Park Krajobrazowy i dolina Świdra – świetny pomysł na wycieczkę rowerem albo na dłuższy weekendowy wypad.
Nie tylko miejsce do mieszkania – historyczny charakter Wiązowny
Kupując dom, myśli się o metrażu i o dojeździe. Rzadko o tym, że miejsce ma charakter – a to właśnie charakter decyduje o tym, czy po pięciu latach mówi się „mieszkam pod Warszawą”, czy „mieszkam w Wiązownie”.
Gmina, w której stoi dwustuletni pałac, klasycystyczny kościół i park zaprojektowany w czasach Stanisława Augusta, to inne miejsce niż osiedle wyrastające przy wylotówce. Ma swoją tożsamość, ma dorocznie obchodzone święta, ma o czym opowiadać dzieciom w drodze do szkoły.
O tym, co jeszcze mieści się w pobliżu – targu, domu kultury i codziennej infrastrukturze – piszemy w przewodniku po centrum Wiązowny. Jeśli szukasz tu domu, zobacz Osiedle Gościniec w Pęclinie.
FAQ – najczęstsze pytania o pałac w Wiązownie
Czy pałac w Wiązownie można zwiedzać?
Nie. Jest to własność prywatna. Można go oglądać wyłącznie z zewnątrz, nie wchodząc na teren obiektu.
Kiedy powstał pałac w Wiązownie?
Pod koniec XVIII wieku, dla Marii Karoliny z Lubomirskich Radziwiłłowej. Autorstwo założenia pałacowo-ogrodowego przypisuje się Szymonowi Bogumiłowi Zugowi.
Co łączy pałac w Wiązownie z księciem Józefem Poniatowskim?
W 1809 roku, podczas wojny polsko-austriackiej, pałac był jego kwaterą. To stąd, 6 maja 1809 roku. ogłoszono odezwę do Polaków w zaborze austriackim.
Czy w pałacu w Wiązownie kręcono filmy?
Tak. W okresie międzywojennym park i pałac były plenerem między innymi dla ekranizacji „Trędowatej” Heleny Mniszkówny oraz filmu „Ułan księcia Józefa”.
